Súng, vi trùng và thép: Bản giao hưởng đẫm máu về vận mệnh loài người

Nếu có một tồn tại ngoài hành tinh nào ghé thăm Trái Đất 14.000 năm trước, thì chắc hẳn nó sẽ phải sửng sốt trước những tiến bộ văn minh đáng kinh ngạc và sự khác biệt của năm châu lục. Châu Phi có một bước khởi đầu vĩ đại, bởi vì đó là lục địa có người ở lâu dài và đầu tiên trên thế giới. Bắc Mỹ là một châu lục màu mỡ rộng lớn, và kết quả là nó trở thành yếu tố ủng hộ cho quốc gia giàu có và năng động nhất trên thế giới. Châu Úc là minh chứng rõ ràng nhất cho khả năng vượt biển của nhân loại và là một trong những bằng chứng cho con người hiện đại có ý thức? Nhưng tại sao Âu Á lại là chủng tộc đi khai phá?

Mặc dù mọi người đều biết rằng đây là một câu hỏi bức thiết cần được trả lời, các nhà sử học thường phớt lờ câu hỏi này. Một lý do là câu trả lời nằm trong quá khứ, vào thời kì trước khi có chữ viết xuất hiện, bởi vì 3400 TCN người Á u (và người Bắc Phi, về mặt sinh học và chính trị nằm trong chủng Á u chứ không phải của châu Phi cận Sahara) đã có các dụng cụ bằng kim loại trong hàng ngàn năm và bắt đầu phát triển chữ viết và các vương quốc từ hàng nghìn năm trước khi bất kỳ điều nào trong số đó xuất hiện trên bất kỳ châu lục nào khác.

Câu trả lời phụ thuộc vào việc tổng hợp thông tin trong các lĩnh vực khoa học xã hội, thực vật học, động vật học và vi sinh học, được áp dụng cho các phát hiện khảo cổ học, ngôn ngữ học và di truyền học của con người. Nhiều nhà khoa học xã hội đã nghiên cứu sự phát triển của các xã hội phức tạp trên toàn thế giới, và sự xuất hiện của công nghệ, chữ viết, chính phủ tập trung, chuyên môn hóa kinh tế và phân tầng xã hội. Kết luận của các nhà khoa học xã hội là tất cả những phát triển này đòi hỏi những xã hội đông dân định cư tạo ra thặng dư lương thực có khả năng cung cấp lương thực cho chính các nhà sản xuất thực phẩm, nhưng cũng có khả năng cho các nhà lãnh đạo chính trị, thương gia, người chép sử và chuyên gia công nghệ toàn thời gian. Cho đến 11.000 năm trước, tất cả mọi người ở khắp mọi nơi trên trái đất đều là thợ săn / hái lượm, mật độ dân số khiêm tốn bởi vì lối sống của thợ săn / hái lượm chỉ mang lại số lượng thực phẩm khiêm tốn và ít hoặc không có dư lượng thực phẩm có thể lưu trữ được. Từ cách đây 11.000 năm, đó là sự gia tăng của việc sản xuất lương thực (nông nghiệp và chăn gia súc), cho năng suất từ ​​100 đến 1.000 lần mỗi mẫu Anh hơn là lối sống của thợ săn / hái lượm, thúc đẩy sự gia tăng của các xã hội đông dân định cư với thặng dư lương thực và tất cả hậu quả.

Người ta vẫn có thể tự hỏi: nếu sản xuất lương thực phát sinh đồng thời trên toàn thế giới, thì mọi người ở khắp mọi nơi sẽ phát triển đồng thời các xã hội phức tạp, và sự thống trị thế giới tiếp theo của các xã hội Á- u sẽ vẫn không giải thích được. Nhưng thực tế là sản xuất lương thực không phát sinh đồng thời trên toàn thế giới: ở hầu hết mọi nơi, nó không bao giờ phát sinh độc lập chút nào; nó đã phát sinh độc lập chỉ trong chín khu vực nhỏ, từ đó nó khuếch tán sang các vùng khác; và, trong số chín khu vực đó, nó đã xuất hiện cách đây hơn 10.000 năm trong vùng Lưỡi liềm màu mỡ và có thể ở Trung Quốc, nhưng chỉ gần đây là 2500 trước Công nguyên ở miền đông Hoa Kỳ. Giá trị của thực vật và động vật thuần hóa cũng khác nhau giữa các vùng: các dãy sản phẩm thuần nhất và giàu có của các loài thuần hóa sinh ra ở vùng Lưỡi liềm màu mỡ, tiếp theo là Trung Quốc, Mexico và Andes, trong khi các bộ sản xuất ít nhất và kém hiệu quả nhất phát sinh ở miền đông Hoa Kỳ, New Guinea và Ethiopia.

Súng, vi trùng và thép nói về sự khác biệt về xã hội loài người giữa các lục địa khác nhau trong 11.000 năm qua. Những khác biệt này chủ yếu là do sự khác biệt trong các loài thực vật hoang dã và động vật có sẵn cho thuần hóa, và trong các rìu lục địa. Câu hỏi đặt ra: ở quy mô địa lý nhỏ như thế nào và về quy mô thời gian ngắn như thế nào, các yếu tố đó vẫn quan trọng? Nó chắc chắn không giải thích sự khác biệt giữa Bắc Triều Tiên và Hàn Quốc trong vòng 65 năm qua.

Trong thực tế, câu hỏi quan trọng nhất ở quy mô trung gian là câu hỏi: tại sao, trong phạm vi u Á, là các xã hội châu Âu, chứ không phải là xã hội của Trung Quốc, tiểu lục địa Ấn Độ, hay vùng cận đông (Lưỡi liềm màu mỡ)?

Câu trả lời ngây thơ thường thấy là vì Á Âu là lục địa lớn nhất, và bởi vì sự đa dạng loài cao hơn trên các lục địa lớn lớn hơn so với các khối đất nhỏ. Nhưng câu trả lời ngây thơ đó chứng minh là sai hoặc không đầy đủ. Các khu vực nhiệt đới có nhiều loài hơn các khu vực ôn hòa, và hầu hết khu vực của Á- Âu nằm trong khu vực ôn đới. Trong ít nhất hai nhóm thực vật và động vật quan trọng nhất đối với con người, một cái gì đó về Eurasia bên cạnh khu vực của nó làm cho nó chứa một số lượng không cân xứng của các loài có giá trị trong nước của thế giới.

Yếu tố địa lí, môi trường là những yếu tố chủ đạo mà Jared Diamond dùng để hòng lí giải những khác biệt ở những vùng đất trên thế giới. Tuy nhiên, cũng không thể phủ nhận còn có những biến số khác góp phần vào diễn trình của lịch sử: đó chính là các đặc thù văn hoá ở mỗi nơi, và một biến số bí ẩn hơn cả là sự “tác động của các cá nhân có tính cách khác thường”. Jared Diamond đã đưa ra những ví dụ minh hoạ xoay quanh hai vụ suýt chết của Adolf Hitler: một vụ nổi tiếng năm 1944, khi kế hoạch ám sát Hitler bằng bom hẹn giờ đã thất bại; và một vụ khác ít người biết hơn vào năm 1930 khi Hitler còn chưa giành được chính quyền ở Đức, lúc ấy ông ta bị tai nạn giao thông suýt chết, một chiết xe tải đâm vào xe ông ta, nhưng xe tải đó đã kịp phanh lại vừa đủ để không phải nghiền nát nhà độc tài tương lai kia. Giả như, Hitler đứng gần quả bom một chút, hay người tài xế xe tải kia không kịp đạp phanh thì có lẽ thời cuộc thế giới đã chuyển sang hướng khác.

Tương tự vậy, số phận của những cá nhân khác thường trong lịch sử như Alexander Đại đế, Phật Thích Ca, Chúa Jesus, Mohammed, v.v. cũng đã góp phần không nhỏ định hình nên lịch sử nhân loại. Tuy nhiên, theo Jared Diamond lập luận, thì những cá nhân đặc biệt đó cũng khó có thể tác động lên cái toàn cục được định hình bởi môi trường và địa lí, như miền Tây Á hội đủ điều kiện về mặt địa lí để phát triển thành nền văn minh sớm nhất, có chữ viết sớm nhất, và việc các vùng bị cô lập như Australia không vươn lên được do thiếu hụt quá nhiều điều kiện tự nhiên; tất thảy những điều đó khó có thể nào bị xoay chuyển chỉ vì một vài cá nhân đặc biệt nào đó. Dù vậy, theo Jared Diamond, thì biến số về các cá nhân đặc biệt này cũng là một vấn đề đáng lưu tâm, và cùng với biến số về các đặc thù văn hoá ở mỗi nơi, thì đây là những vấn đề mà cho đến nay người ta vẫn còn đang đi tìm lời giải đáp.

Link Đặt Sách Giảm Giá: Súng, Vi Trùng và Thép

(Theo Blog Chiếc nón)

VIẾT BÌNH LUẬN CỦA BẠN: